Amawal amasɣan n tmaziɣt


     Taγult n usγan d tawwurt tameqqrant seg d-keccmen yimerḍilen aεraben γer tmaziγit. D tidet, kra seg yimerḍilen-a ttusertayen, maca aṭas seg-sen ttγimin akk-n s talγa-nsen tanaṣlit, d ayen yessedramen anagraw γef tebna tutlayt tamaziγt d wayen yettekkin deg usentali n tmeggarut-a. I lmend n waya, yesḍulli ad nemdel tawwurt-a n ureṭṭal d wad nales tiṣki n wayen yeddermen s useqdec n wawalen inaṣliyen n tmaziγt, ara d-nenadi seg tentaliwin-is, akked usmuzzeγ n yimerḍilen-nni. Macci d aya kan, yessefk daγen ad d-naf tarrayt iyes ara nessekcem awalen-a γer tmesgida akked utelfaz, ladγa deg wallaγ n yimamen akked yimesnakucen, ama d iqbayliyen, ama d aεraben.

     Deg wayen ay d-yetteddun, ad d-efkeγ zwar awalen utbiten; γurwat ad awen-ikellex yirem-a n « utbiten » [1], imi netta yecmel-d ama d awalen-nni sseqdacen imaziγen watlayi, ama d wid-nni sseqdacen yemnadayen deg yedlisen. Sakkin, ad d-efkeγ kra n wawalen ay d-snulfaγ s tarrayin yettwassnen yakan deg taγult-a, am usuddem, asmuzzeγ alγawan, tasuγelt tasekkilant, atg. Deg taggara, ad d-bedreγ idlisen ay sqedceγ deg unadi-a d wad as-d-seggriγ s wumuγ deg ara d-ssegziγ awalen yuεṛen.

Awalen utbiten :

–          abekkaḍ – péché
–          abennan – vain
–          acehhed – fait de prononcer la chahada
–          acrik – associé
–          adgaẓ – supplice
–          adnubi, udnib – pécheur
–          aḥeǧǧaǧ, ahaggag – pèlerin
–          aḥuǧǧu – pèlerinage
–          ajahed – fait de combattre, djihad
–          ajenniw – démon, djinn
–          akafriw – infidèle
–          alaxeṛt – zombi
–          alekkuḍ – fouet
–          amanef – égaré
–          amarked – récompense
–          amaṛtaddi – qui quitte l’islam
–          amasiḥi, aneṣrani – chrétien
–          amaslay – impur
–          amaγlal – éternel
–          amcaγli – avertisseur
–          amerkid, tuẓult – vertu
–          amesγura – muezzin
–          amettin – le mort
–          ameγrad – univers
–          amin – amen
–          amjahed – moudjahid
–          amrabeḍ, agurram, ambaṛek – marabout
–          amsurḍu – élève de l’école coranique
–          amuddir – vivant
–          amutel – châtiment
–          amẓallu – prieur
–          amγafer – fait de se rendre visite pendant l’Aïd
–          anaflas – croyant
–          anasfal – tentateur
–          aneḍfar – disciple
–          anef – s’égarer
–          aneffu – esprit
–          aneglus – ange
–          anesbakkaḍ – pécheur
–          anez – s’incliner
–          anmezray – impie
–          annuz – inclination
–          aqasi – punition
–          aqili, tasureft – pardon
–          arufi – clément
–          asaxram – adultère
–          asbur, ikerhi – voile féminin
–          asburru – fait de se voiler
–          aṣebri – patient
–          asekni – signe
–          asektu – rappel
–          asfel – sacrifice
–          asudder – résurrection
–          asγan, tisreḍt – religion
–          atter s … – adorer
–          axellaq – Créateur
–          aylan – verset
–          ayniz – rakaa
–          aytem – sacrilège
–          azendiq – hypocrite
–          aẓumu, aẓumi – carême
–          aγuda – fait de rendre grâce
–          aεezzab – grand clerc
–          caγli – avertir
–          ccada, taguzi – chahada, témoignage
–          ccariεa – charia
–          cciṭan, yeblis – Satan
–          cehhed, igaz – prononcer la chahada
–          dden, adan – appeler à la prière
–          ddunnit – ici-bas
–          dgeẓ – supplicier
–          dket – ê. dans la quiétude
–          ekt, seddeq – donner l’aumône
–          fles – croire en
–          ftu – donner une fatwa
–          hajeṛ – quitter
–          hellel, rettel – psalmodier
–          igi – acte
–          iḥlil, ixlal – ê. licite
–          ihwah, uhuḍ – le mal
–          iman – âme
–          imceṛṛi, amuheḍ – malfaiteur
–          imdeyyen – religieux
–          iminig – expatrié
–          imlayken – anges
–          imqeddes – sacré
–          imrad, agreffu – prosternation
–          imseddeq – charitable
–          ineslem, imeslem – musulman
–          inig – s’expatrier
–          irew – jeune clerc
–          iseḍnen – chapelet
–          jahed – combattre
–          Jebril – Gabriel
–          laxeṛt – l’au-delà
–          Lquran, Alquran – Coran
–          Massi-nneγ – notre Seigneur
–          mred, grefet – se prosterner
–          mud – adorer
–          mutel – châtier
–          nfu – ê. utile
–          qas – punir
–          qil, suref – pardonner
–          Ṛebbi, Yalla, Yakuc – Dieu
–          ṛjem – lapider
–          sbur – se voiler
–          seγnew – créer
–          stenǧi – faire ses ablutions
–          sudder – ressusciter
–          taḍfi – délice
–          tafaska – fête
–          taflest – croyance, foi
–          tagada – égalité
–          taḥlaylit, tixlelt – fait d’ê. licite
–          takeffaṛt – expiation
–          takuti – aumône
–          tamasleyt – impureté
–          tameddurt – la vie
–          tamella – miséricorde
–          tamesgida – mosquée
–          tamettant – la mort
–          tamezrit – désobéissance
–          tamkerra – miracle
–          tamsadaqt, zzakat – zakat
–          tamsunt – paradis
–          tamugant – temple
–          tanfa – utilité
–          tasuṛet, tasurrit, tasarnat – sourate
–          tasuzelt – salutation
–          tatubt, tagerẓawt – le repentir
–          tawadna – appel à la prière
–          tawatri, tittar, tiwatriwin – invocation(s)
–          taxelqit – création
–          taẓallit, amud – prière
–          taγdemt – justice
–          taγennawt – création
–          taεacuṛt, abiyannu – achoura
–          tičča – moment pour rompre le jeune
–          tifawt, tafrara – aube
–          tikerkas – mensonge
–          tillas, tihay – ténèbres
–          timsi, ahes, ǧihennama – enfer
–          tirmit – épreuve
–          tittert – adoration
–          tiwri – malédiction
–          ttwekkel, segẓen – se remettre à
–          tub, mmegraẓ – se repentir
–          tuki – offrande
–          tulluγt, tawlaγt, tiγudi, tanafut – le bien
–          tuẓumin – fait de faire le carême
–          uḍuf – deuil
–          ugdil – illicite, interdit
–          uman – ê. clair, évident
–          uẓum, ẓum – jeuner
–          uγdim – juste
–          wekkel – remettre à
–          ẓẓal, muhed – prier
–          γafer – visiter qlqn pendant l’Aïd
–          γdem – ê. juste
–          γnew – ê. crée
–          γudi – rendre grâce
–          εezṛayen, εezṛin – Azraël
–          εṣu – désobéir

Ismawen n tẓalliwin:

–          taẓallit n utewweb

– prière de l’aube
–          taẓallit n tenzayt (γabecca) – prière du matin
–          tizzernin, tizwarnin – prière du dohr
–          tigẓin, takest – prière du âsr
–          tisemsin, tinwucci – prière du maghreb
–          tisuḍsin, tinniḍes – prière de l’aïcha

Kra n tefyirin :

–          tagallit n tkerkas / ccada n zzuṛ

 – faux témoignage
–          irk iggi  – mauvaise action
–          yir awal  – mauvaise parole
–          awal n Ṛebbi  – parole de Dieu
–          tafaska n tneqqit / yiγras  – Aïd el Adha
–          tafaska n yičča  – Aïd el Fitr
–          eg acrik i Ṛebbi  – associer qlqn à Dieu
–          yeεṣa Ṛebbi  – il a désobéi à Dieu

Asumer n kra n wawalen d tefyirin imaynuten: [2]

–          tasnakuca / tasnakuct (théologie): seg “tussna” → “tasna” (science) d “yakuc” (Dieu)

–          amasnakuc / asnakucan (théologien)

–          tayankuca / tayankuct (monothéisme) : seg “yan” akked “yakuc” (Dieu)

–          amyankuc / ayankucan (monothéiste)

–          tagetyakuca / tagetyakuct (polythéisme) : seg “egt” (ê.nombreux) akked “yakuc”

–          amgetyakuc / agetyakucan (polythéiste)

–          tabakuca / tarakuca (athéisme)

–          abakucan / arakucan (athéiste)

–          abakuc / arakuc (athée): seg “aba” / “ar” (néant, privatif) akked “yakuc”

–          anezday (associateur): seg umyag “zdi” (associer, réunir, unir)

–          amecrak = anezday

–          amazun (envoyé) : seg umyag “azen” (envoyer)

–          tasidest (acte qui cause l’impureté après l’acte sexuel) : seg “sides” (mettre de côté) [3]

–          asidas (personne impure après l’acte sexuel)

–          tajnaba = tasidest ; imjenneb = asidas

–          tyemmem (se purifier par lustration pulvérale)

–          atyemmem (lustration pulvérale)

–          anbi (prophète)

–          sneg, sebbeḥ (louer)

–          tasnegt, asebbeḥ (louange)

–          taftut (fatwa)

–          taknisa (église)

–          ameεṣaw (désobéissant), seg “εṣu” (désobéir)

–          timeεṣa (désobéissance)

–          taseǧǧadat (tapis réservé pour la prière)   

–          adlis uγris (livre sacré)

–          aggur n uẓumu (croissant du ramadan)

–          azaraf aneggaru (jugement dernier)

–          azul fell-awen (que le salut soit sur vous)

–          iḍ n qadaṛ (nuit du qadar) [4

–          iḍ n twadda d usali (nuit de içra et de miεraj)

–          iḍ n ucukku / iḍ n yimiji (nuit du doute)

–          imenzayen n Islam (principes de l’islam)

–          inaw amasγan (discours religieux)

–          isulas / ijga isemmusen n Islam (les cinq piliers de l’islam)

–          taggara n umaḍal / angar n umaḍal (la fin du monde)

–          taẓallit n tingrawt (prière du vendredi)

–          taẓallit n ugraw (la prière du groupe)

–          taẓallit n umessikel (prière du voyageur)

–          taẓallit n umuḍin (prière du malade)

–          taẓallit n unabay (prière de l’absent)

–          taẓallit taneflant, tanfelt (prière surérogatoire)

–          taẓallit γef umettin (prière sur le mort)

–          tinawt n tingrawt (prêche du vendredi)

–          tudert taneffawt (vie spirituelle)

Tagrayt:

Anadi-a war ccek ur yemmid ara; γef waya, ssarameγ ad t-kemmlen wiyaḍ akken ad yili d tisergelt iyes ara nergel abrid i tesεurrebt, xersum deg taγult-a n usγan. Meccan, imnadayen imaziγen ur ilaq ad ilin d imεeṣṣben arma bγan ad sgedlen i yal awal ara d-yekken seg taεrabt; ur ilaq ad nettu nwis tutlayt-a, imi tettidir γer yidis n tmaziγt, d nettat ay d aγbalu amenzu seg d-tugem tutlayt-nneγ imerḍilen-is.

Timawin :

  • Kra n wawalen, γas d imaynuten, ad ten-nessiḍen gar wawalen umrisen imi nutni ttusqedcen deg waṭas n yedlisen.
  • Kra n wawalen nenna-d d imaynuten, acku beddlen talγa; ttwasmuzzγ I lmend n umedya, agdazal n yermi afṛansis am “désobéissance” deg tmaziγt taruṣwibt d “lmeεṣiyya”, akk-a ay yettwanṭaq gar medden, maca nkkni nefka-as talγa tamaynut s yiwen seg yiqulab imaziγen; nerra-t d “timeεṣiwt”, am “zlu – timezliwt”.
  • I usebγer n tmaziγt, yelha ma nesseqdac awalen imerḍilen yettwasmuzzγen akked wawalen imaziγen d-nesnulfa seg wid-nni s tsuγ Amedya: “tajnaba, imjenneb” / “tasidest, asidas”. Acu kan, akken ad yili umwati gar umeslay d-yettureḍlen d win d-yettwasnulfan, yessefk γef umnaday ad yissin wullen tutlayt tamerḍalt.
  • Awal-a yebna γef uqaleb amaziγ war targalt tazwarant am deg “nadam” (sommeille)

Iγbula:

ABDESSELAM A., 1997. – Dictionnaire abrégé du vocabulaire redressé de la langue berbère, ENAG.

ACHAB. R., 1996. – La néologie lexicale berbère (1945-1995), PEETERS, Paris.

– ALOJALY Gh., 1980. – Lexique touareg-français (parlers berbères du Niger), Copenhague, Akademisk Forlag.

BOUMALK A. & NAIT ZERRAD K., 2009. – Vocabulaire grammatical de tamzight, IRCAM, Rabat.

CHAKER S., 1981. – Tableau récapitulatif des procédures de création lexicale berbère (kabyle), Bulletin intérieur du C.R.A.P.E., Alger, pp 143-145.

DALLET J-M., 1982. – Dictionnaire Kabyle-Français : parler des At Mangellat, Algerie, Paris : SELAF.

– DELHEURE J., 1984. – Dictionnaire mozabite-français, Paris, SELAF.

DELHEURE J., 1987. – Dictionnaire ouargli-français, Paris, SELAF.

DESTAING E., non daté. – Étude sur le tachelhit du Sous (vocabulaire français-berbère), tome 7, Ed. Ernest Leroux.

FOUCAULT Le P. de, 1918. – Dictionnaire touareg-français (dialecte ahaggar), tomme 1, Paris, Ed. Maisonneuve Frères.

HADDADOU M.A., (non date). – Guide de la culture et de la langue berbères, ENAL-ENAP.

HCA, 2004. – Amawal n tmazight tatrart (français-tamazight), Ed. Ministère de la Culture.

JUSTINARD L., 1914. – Manuel de berbère marocain, dialecte chleuh, Librairie Orientale & Américaine, E. Guilmoto, Paris.

NAIT ZERRAD K., 1998. – Amawal amasγan n tmaziγt, Centro Studi Camito-Semitici, Milano.

Amawal n wawalen uwεiṛen yettusqedcen deg unadi-a

Tamaziγt Tafṛansit
  1. agdazal
  2. alγawan
  3. amenzu
  4. amerḍal
  5. amerḍil
  6. amwati
  7. anagraw
  8. aqaleb
  9. aruṣwib
  10. asebγer
  11. asekkilan
  12. asentali
  13. asmuzzeγ
  14. aγbalu
  15. imεeṣṣeb
  16. irem
  17. meccan
  18. mmed
  19. nwis
  20. sḍulli
  21. segdel i
  22. segzi
  23. siḍen
  24. sserti
  25. tarrayt
  26. tasuγelt
  27. tasεurrebt
  28. taγult
  29. tisergelt
  30. tiṣki
  31. umris
  32. umuγ
  33. utbit
  34. watlayi
  35. wullen
  36. zwar
  1. équivalent
  2. formel
  3. principal
  4. emprunteur
  5. emprunt
  6. accord
  7. système
  8. schème
  9. incorrect
  10. enrichissement
  11. littérale
  12. dialectalisation
  13. berbérisation
  14. source
  15. intolérant
  16. terme
  17. cependant
  18. ê. complet
  19. que
  20. ê. nécessaire
  21. éviter
  22. expliquer
  23. compter
  24. assimiler
  25. méthode
  26. traduction
  27. arabisation
  28. domaine
  29. ici instrument pour barrer
  30. construction
  31. usuel
  32. liste
  33. attesté
  34. oralement
  35. très
  36. d’abord

Sɣur : D.Messaoudi, Taqerbust (Kabylie)

Comments

comments

Leave a comment

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *